Testen van gedragsinterventies om besmetting en verspreiding van COVID-19 tegen te gaan

In een door ZonMw gefinancierd project is onderzocht welke inhoudelijke communicatiestrategieën het meest geschikt zijn om mensen te motiveren zich te houden aan gedragsaanbevelingen om een pandemie te bestrijden.

Dit project bestaat uit zes deelprojecten en is uitgevoerd door Amy van der Heijden (UvA), Anne Vos (UvA), Bas van den Putte  (UvA), Danielle Timmermans (Amsterdam UMC), John de Wit (Universiteit Utrecht), Marie Rosenkrantz Lindegaard (UvA en NSCR: Nederlands Studiecentrum Criminaliteit en Rechtshandhaving), Lasse Liebst (NSCR) en Adriana Solovei (UvA). Dit project is mede uitgevoerd onder de vlag van het landelijke be-prepared consortium.

Voor meer informatie, neem contact op met Bas van den Putte, s.j.h.m.vandenputte@uva.nl

Achtergrond

Dit ZonMw project is aangevraagd tijdens de covid-19 pandemie met als doel de bestrijding van de pandemie te ondersteunen. Bij de start van het project is de pandemie echter voorbij. Het onderzoek heeft zich daarom zowel gericht op gewenst gedrag tijdens de huidige laag-risico situatie als tijdens een hypothetische hoog-risico pandemische situatie.

Doelstelling

Hoofddoel van dit project is nagaan welke inhoudelijke communicatiestrategieën het meest geschikt zijn om mensen te motiveren zich te houden aan gedragsaanbevelingen om een pandemie te bestrijden.

Onderzoeksdesign en participanten

De intentie en gedragsdeterminanten voor vier gedragingen zijn onderzocht: Voor de laag-risico pandemische situatie: (1) Blijf thuis als je ziek bent; (2) hoest of nies in uw elleboog. Voor de hoog risicosituatie: (3) 1,5 meter afstand houden; (4) thuisblijven bij een positieve zelf test.

Acht communicatiestrategieën zijn getest: (1) alleen gedragsoproep zonder argument (2) injunctieve norm; (3) morele norm; (4) individueel perspectief; (5) sociaal perspectief; (6) risicocommunicatie, tekstueel; (7) risicocommunicatie, tekstueel en visueel; (8) morele norm.

Ook is het effect van herhaalde blootstelling aan meerdere communicatiestrategieën onderzocht. Er is zowel online onderzoek als veldonderzoek gedaan.

Belangrijkste resultaten

De belangrijkste conclusie van het project is dat blootstelling aan communicatie-uitingen online of in gebouwen beperkte effecten heeft en dat de effecten afhankelijk zijn van doelgedrag en doelgroep. De meest positieve resultaten zijn gevonden voor de strategie vanuit sociaal perspectief (“zo help je anderen gezond te blijven”; vooral bij thuisblijven bij ziekteklachten) en de herhalingsstrategie (verschillende uitingen vaker laten zien; vooral bij 1,5 meter afstand houden). Wat betreft de verschillen tussen doelgroepen vinden wij, bijvoorbeeld, dat bij vrouwen de gedragsintentie het hoogst is bij vijf of meer blootstellingen, maar bij mannen bij één a twee blootstellingen.

Verder laat een analyse van gedrag op straat tijdens de pandemie zien dat handhaving een sterk positief effect heeft op het dragen van mondneusmaskers, een stijging van 28% naar 86%. Het uitdelen van mondneusmaskers door servicemedewerkers, maar geen handhaving, laat een veel kleinere stijging naar 45% zien.

De onderzoeksresultaten verschillen niet systematisch op basis van geslacht, etnische achtergrond, leeftijd en opleidingsniveau.

Belangrijkste conclusies en aanbevelingen

Alles afwegende is geen overtuigend altijd beste of betere strategie voor alle gedragingen en doelgroepen gevonden. Verder vinden we dat de communicatiestrategieën vooral effect hebben op de gedragsdeterminanten waarop ze zijn gericht, waarmee het proces van gedragsverandering in werking wordt gezet. Om dit te laten doorwerken op de gedragsintentie (en gedrag) adviseren wij herhaalde blootstelling die in de tijd wordt gespreid, zodat mensen vaker worden blootgesteld aan een uiting, maar niet te vaak in een korte tijdsperiode.

Voor het selecteren van de meest effectieve communicatiestrategie adviseren wij om altijd gedragsgerelateerd doelgroeponderzoek te doen. Ook zijn er kansen voor een communicatie-strategie die ingaat op de argumenten van burgers om bepaald gedrag niet uit te voeren. Voor specifieke hoog-risico situaties helpt het als handhaving mogelijk is. Het is belangrijk is om in de huidige laag-risico pandemische situatie mensen te stimuleren zich te houden aan de huidige gedragsadviezen van de Rijksoverheid om virusverspreiding tegen te gaan. Daardoor kan gewoontegedrag worden aangeleerd en wordt een gezonde sociale gedragsnorm gestimuleerd die een goede voedingsbodem kan leggen voor een hoog-risico pandemische situatie.

Meer informatie

  • Een uitgebreider overzicht van de conclusies en aanbevelingen is hier te vinden
  • Een overzicht van de methodologie en belangrijkste resultaten per deelproject zijn hier te vinden.

Producten

Kort overzicht van het project in de RIVM nieuwsbrief Gedrag en Infectieziekten: Effectieve communicatie tijdens een pandemie

WP1: Onderzoeksnotitie

Liebst, L. S., Thomas, J., Ejbye-Ernst, P., Pallante, V., & Lindegaard, M. R. (2024). Twee natuurlijk experimentele onderzoeken naar nalevingsgedrag bij COVID-19: Een onderzoeksnotitie.

WP3: Under review paper

Van der Heijden, A., Vos., A. L., de Wit, J. B. F., Timmermans, D. R. M., van den Putte, B., (under review). ‘Cough and sneeze into your elbow’: A field study testing the effects of persuasive messages on compliance with behavioral measures to prevent spreading of respiratory viruses. 

Presentaties, Nederlandstalig

WP1, 2 en 3

Van der Heijden, A., Vos, A. L., de Wit, J. B. F., Timmermans, D. R. M., Lindegaard, M.R. & van den Putte, B.  (2025, 13 Januari). De rol van communicatie om Covid-19 besmetting en verspreiding tegen te gaan, gepresenteerd op bijeenkomst met beleidsambtenaren van VWS en ZonMw staf op 13 januari 2025 bij het Ministerie van VWS

WP1, 2 en 3

Van der Heijden, A., Vos, A. L., de Wit, J. B. F., Timmermans, D. R. M., Lindegaard, M.R. & van den Putte, B.  (2024, 16 September). De rol van communicatie om Covid-19 besmetting en verspreiding tegen te gaan, gepresenteerd op ZonMw symposium “Van pandemie naar pandemisch paraat” op 16 september 2024. Hilversum.
zie ook: https://www.zonmw.nl/sites/zonmw/files/2024-09/Presentatie-Amy-van-der-Heijden-Anne-Vos.pdf

WP1, 2 en 3

Van der Heijden, A., Vos, A. L., de Wit, J. B. F., Timmermans, D. R. M., & van den Putte, B.  (2024, 9 September). Development and effects of persuasive messages to enhance compliance with behavioral measures to prevent the spread of respiratory viruses, gepresenteerd op Slot event van het Setting-Specific Spread consortium, “Combating Infectious Disease Transmission in Public Indoor Spaces”, georganiseerd door GGD Amsterdam en Wageningen University & Research, 9 September 2024, Akousticum, Ede.

WP1, 2 en 3

Van den Putte, B. Key-note presentatie op het symposium “Effectieve communicatie voor pandemische paraatheid” , (2025, 8 april). georganiseerd door het Amsterdam Center for Health Communication van de UvA.

Presentaties, Engelstalig

WP2

Vos, A. L., van der Heijden, A., van den Putte, B., Timmermans, D. R. M., & de Wit, J. B. F. (2024, 6 September). Improving pandemic preparedness: Comparing persuasive communication strategies to enhance pandemic preventive measures compliance. Presentation at the European Health Psychology Society Conference, Cascais, Portugal.

WP2

Vos, A. L., van der Heijden, A., van den Putte, B., Timmermans, D. R. M., & de Wit, J. B. F. (2024, 8 February). Communicate to mitigate: Testing the impact of persuasive communication strategies on compliance with pandemic preventive measures in an online experiment. Presentation at Etmaal van de Communicatiewetenschap, Rotterdam, the Netherlands.

WP3

Van der Heijden, A., Vos, A.L., van den Putte, B., Timmermans, D. R. M., & de Wit, J. B. F. (2024, 6 September). Effects of persuasive messages on compliance with behavioral measures to prevent spreading of respiratory viruses. Presentation at the European Health Psychology Society Conference, Cascais, Portugal.

WP3

Van der Heijden, A., Vos., A. L., van den Putte, B., Timmermans, D. R. M., & de Wit, J. B. F. (2024, 8 February). ‘Cough and sneeze into your elbow’: A field study testing the effects of persuasive messages on compliance with behavioral measures to prevent spreading of respiratory viruses . Presentation at Etmaal van de Communicatiewetenschap, Rotterdam, the Netherlands.